Zwarte Piet

Door Redsandro op zaterdag 17 november 2018 15:07 - Reacties (37)
Categorie: Sociaal, Views: 6.489

Sint heeft er vaak over zitten denken, om jullie een stukje over de geschiedenis van Zwarte Piet te schenken. Liefhebbers en critici hebben vaak weinig speling in hun opvattingen. En dat is jammer, want de geschiedenis van zwarte Piet is enorm interessant.

Tradities veranderen. Als je kijkt naar het verleden kan je veranderingen aan een traditie door de tijd zien als een serie houten planken achter elkaar in je gezichtsveld. Onveranderde elementen zijn gaten in de plank waar je doorheen kunt kijken. Het sinterklaasfeest is waarschijnlijk de enige traditie waarbij je door alle gaten heen duizenden jaren terug kunt kijken.

Wel eens van zwarte Klazen gehoord? Of het joelfeest? De wilde jacht? Midwinter? Het verbod op het sinterklaasfeest? Jan Janszoon? Barbarijse piraten? De kledendracht van zwarte pages?

Er zijn kwetsende kenmerken die kunnen verdwijnen. Maar het zou voor de enthousiastelingen van cultuur en de Germaanse geschiedenis wel mooi zijn als we het volledige verhaal als hoofdlijn kunnen nemen.


"Zwarte Piet is een koloniale oprisping uit 1851" - Quinsy Gario
Het ijkpunt van het ontstaan van Zwarte Piet en het bewijs voor de racistische oorsprong wordt door critici gelegd bij het kinderboekje "St. Nikolaas en zijn knecht" van Jan Schenkman uit 1851. Hieronder een afbeelding van Nikolaas en zijn knecht, die in zijn versie nog geen Zwarte Piet wordt genoemd:



Wat zien we op deze illustratie? Een kind zou twee mensen zien die samen te paard op daken rijden. In Azië zou men zeggen dat de persoon die hoger staat afgebeeld meer status heeft. Jan Schenkman beschrijft dit als Sint Nikolaas en zijn knecht. Piet-critici zien hierin een verheerlijking van de slavernij, dat enkele jaren later zou worden afgeschaft.

Maar het is van belang om te bedenken dat slavernij en de verkoop van slaven verboden was in Nederland. Het waren bedrijven die zich ver uit het zicht van de Nederlanders gedroegen zoals grote bedrijven dat doen. Nederland was zo wit als een pan geschilde aardappels. Schenkman was een onderwijzer en prominent lid van de "Maatschappij tot Nut van 't Algemeen", een organisatie voor ontwikkeling en maatschappelijke discussie, met speciale aandacht voor ontwikkeling van het "lagere volk", de achtergestelden.

Hoe racistisch is het eigenlijk anno 1850, dat Nikolaas een zwarte knecht heeft? In de 20e eeuw werd het woord knecht vaak gezien als pejoratief, omdat werd gedacht aan "geknecht" en de slavernij. Maar in de 19e eeuw was een knecht gewoon in loondienst, en leerden ze gaandeweg het vak, waardoor het tevens leerjongens waren.

Een Duitse collega van Schenkman kwam enkele jaren daarvoor met het kinderboekje "Struwwelpeter" (1845).



Een aantal blanke kinderen treiteren een vrolijke donkere jongen. Nicolaas dompelt de witte kinderen voor straf in een inktpot, en vervolgens lopen ze vrolijk achter de donkere jongen aan. Het lijkt er op dat Nicolaas een bestrijder van racisme was. Een interessant concept voor de "Maatschappij tot Nut van 't Algemeen".

Schenkman heeft "Zwarte Piet" niet zelf bedacht. Wel heeft hij het sinterklaasfeest voor het eerst in een samenhangend verhaal in een kinderboek gevat. Het sinterklaasfeest zelf stamt uit de 10e eeuw. De kerk heeft dit verenigd met veel oudere heidense tradities, zoals het joelfeest waar zwart geschminkte mannen met wild geraas de winter wegjaagden. Je ziet dit overal in Europa terug. Tijdens de reformatie in de 17e en 18e eeuw was het vieren van het sinterklaasfeest verboden geworden. Heiligenverering was verboden door de Katholieke kerk tijdens de reformatie. Sinterklaas, ook toen erg populair, was het een versnipperd volksfeest geworden dat stiekem werd gevierd. Overal had je lokale gebruiken die onderling verschilden, maar met als gemeenschappelijk kenmerk de zwartgeschminkte man, of de gemaskeerde duivel. Niet alleen door Nederland, maar door heel Europa. In Nederland heeft Jan Schenkman deze lokale gebruiken samengevoegd. Je ziet alleen nog geisoleerde varianten op de waddeneilanden. Denk aan Klozum op Schiermonnikoog, Klaasohm op Borkum, en Sunterklaas en Sundeklazen op Ameland.

De versnippering is ook te zien op deze indexering van namen voor Zwarte Piet uit de 20e eeuw.



Je ziet veel verschillende namen die lijken op Zwarte Piet, maar interessant genoeg ook "Rooje Jan". Deze is waarschijnlijk komen overwaaien uit Frankrijk, de enige plek in Europa waar Zwarte Piet (Père Fouettard - Vader Billekoek) af en toe in het rood te zien is.

Schenkman heeft waarschijnlijk de lokale verhalen gehoord van verschillende tradities door te tijd heen. Denk aan midwintervieringen, zwarte Klazen, Sint Nicolaas, het dodenleger, duivels, het joelfeest, de Wilde Jacht, en dit op een pedagogisch slimme manier "tot nut van het algemeen" samengevat als opvoedkundig feest voor kinderen om de opkomst van de zwarte medemens in een tot dan toe volkomen witte bevolking in goede banen te leiden. Hij zette de zwarte persoon neer als kindervriend. Dat heeft hij voor zijn tijd best goed aangepakt. Zwarte Piet als kindervriend. In veel andere landen is "zwarte Piet" veel gemener en enger.

Eén ding is duidelijk. Het zwartmaken van het gezicht an sich is de oudste nog levende traditie. Er is in het jaar 67 over deze Noord-Europese traditie geschreven door Tacitus in het boek "Germania".


Midwinter
Volgens germanist Jan de Vries kenden de Germanen vanouds het jaarlijks terugkerende cultische winterfeest (Joelfeest) met midwinter. De doden en de goden komen ter aarde en strijden samen met de levenden met zwarte gezichten tegen de chaos. Lawaai maken (joelen) en vuur branden om beschermgodin Freya te eren, vruchtbaarheid en huwelijken te stimuleren, en de pasgeboren kinderen te beschermen totdat de zon en het leven weer terugkomen. Tijdens het Joelfeest hadden Germanen de gewoonte om jonge boompjes in huis te halen en deze te vereren om de vruchtbare lente uit te lokken.

Hier vallen mythe en sage samen. De Germaanse god Wodan is het hoofd van een dodenleger dat tijdens de midwinter door de lucht jaagt. Tijdens de viering van deze Wilde Jacht loopt een man rond die mensen gebood de straten te verlaten. Daarna volgde een groep zwart geklede mannen, waarschijnlijk een wat radicalere afsplitsing van de menigte, hun gezichten met zwarte roet onherkenbaar gemaakt. Dieven werden opgespoord en meegenomen. Hun benen werden gebroken.

Toen deze praktijken van Godsverering en het eigenrichtig opsporen van dieven door mannen met van roet gemaskeerde gezichten werd verboden door de kerk, bleef de herinnering bewaard in sagen en legenden. Een goddeloze traditie ontstond, waarbij roetgekleurde of gemaskerde vrijgezelle mannen de straat op gingen om lawaai te schoppen, ongehuwde jonge vrouwen te markeren met een roetveeg, en ondeugdelijke of onzedelijke dorpsbewoners publiekelijk te straffen. Het "markeren" van ongehuwde jonge vrouwen is nog steeds een lokale traditie in verschillende landen. Denk aan het Sundeklaasfeest op Ameland.


Middeleeuwen
In de middeleeuwen maakte men hun gezicht zwart bij volkse varianten van mysteriespelen. Er zijn voorbeelden te vinden van het verbod op het zwart maken of anderszins onherkenbaar maken van het gezicht, omdat plunderende criminelen misbruik gingen maken van deze vermomming. In Engeland had je de Pace Egg Mummers' plays in de middeleeuwen; een gebruik waarbij het gezicht zwart gemaakt werd lang voordat het boekje van Jan Schenkman uitkwam. Een interessante longread is het document "‘Blacking Up’: English Folk Traditions and Changing Perceptions about Black People in England", en dan met name hoofdstuk 4.

Ook in Engeland kennen ze nog steeds de traditie van "Mummers" met zwarte gezichten, waarover "The Telegraph" later schreef:
(...) the make-up has nothing to do with race. Instead, it is about disguise: a centuries-old
method of ensuring that the players are protected (if only symbolically) from recognition by their peers, or the gentry whose homes they are invading.

Just as the play itself echoes ancient, pre-Christian rituals of death and resurrection, so its trappings echo the moment during the festive season when the social order would be turned upside down, and
the Lords of Misrule would reign. (...)

But crying “racism” (...) does no one any favours.

De Kerk
De Katholieke kerk, ontstaan in het Romeinse rijk in 67 toen Sint Pieter in Rome stierf, is het oudste ononderbroken instituut ter wereld. Haar invloed op de vorming van de westerse wereld is immens. De traditie van de intocht van Sint Nicolaas van Myra wordt in veel landen gevierd. De oudste intocht per boot is die van de Italiaanse stad Bari, die jaarlijks plaatsvindt sinds de relicten van Nicolaas in 1087 naar deze plaats werden gebracht.

Na het verbod op de verafgoding in heidense Joelfeest bleef de goddeloze variant erg populair. De kerk besloot het feest te transformeren naar een Katholieke variant. Ze voegden een element van goed en kwaad toe, en unificeerden dit met de intocht van Sint Nikolaas. De Sint vertegenwoordigde het goede; het heidense dodenleger werd getransformeerd naar duivels en vertegenwoordigden het kwade.

Tijdens de reformatie was het feest opnieuw verboden voor honderden jaren. Volkse tradities vonden overal in Europa opnieuw hun eigen weg. In de 18e eeuw was het sinterklaasfeest versnipperd in vele lokale gebruiken. Een interessante bron is het weekblad De Joodsche Wandelaar uit 1792. Hierin maakt iemand zijn bakkes zwart, en maakt wild geraas met zijn ketting. Hij speelt Zwarte Klaas!



Het lijkt er op dat "Sinter Klaas" (interessante spelling - doet denken aan Sunter Klaas) ondanks de naam hier een Zwarte Klaas was, en niet de zelfde persoon als Sint Nicolaas. Zou het kunnen dat een door de kerk aangepaste heidense gewoonte en een onaangepaste lokale volkse versie naast elkaar hebben bestaan? Sinter Klaas (Zwarte Klaas) en Sint Nicolaas.

Op het schilderij "Feestelijkheden van Sint Nicolaas" van Matthijs Naiveu uit 1703 een kleine eeuw eerder zie je dat Sinterklaas altijd een groot feest was, met verschillende karakters. Je had in die tijd elk jaar sinterklaasmarkten. Ik stel me een beetje zo'n Duitse kerstmarkt van tegenwoordig voor. Op dit schilderij lijkt ook een Piet-achtige persoon te zien te zijn:



Zie de hurkende figuur, linksonder.

Als we verder terug in de tijd gaan, zien we een schilderij dat Schenkman sowieso niet heeft gezien. Er was toen nog geen internet. En geen auto's. Maar het geeft wel aan dat er vrije moren in Zuid Europa waren, en hoe ze er uit zagen.

Dit is het schilderij "Miracle of the Relic of the Cross at the Ponte di Rialto" uit 1496 (nog voor de slavernij en voordat Nederland onafhankelijk was) met een vrije "Zwarte Piet" tussen zijn witte collega's, in zijn eigen kledingdracht inclusief baret met veer, in Venetë, Italië.



Slaven werden eeuwen later niet in dat soort vrije degelijke kleding afgebeeld. Slaven hadden vaak (bijna) geen kleren aan. Een interessante opmerking lees ik op wikipedia:
De katholieke Amsterdamse schrijver en dichter Joseph Alberdingk Thijm (1820-1889) herinnerde zich in 1884 dat hij als 8-jarige bij een 'strooiavond' was geweest bij een Italiaans familielid van zijn moeder.
Er is dus een link met Italië, waar de eerste donkere pages op schilderijen te zien zijn.

Een andere interessante traditie uit Venetië is de carnavalsharlekijn met zwart halfmasker. De harlekijn met halfmasker is ontstaan in Italië (Arlecchino).



De Franse harlekijn is gebaseerd op Hellequin. Dit was een Frans mythologisch figuur die 's nachts met een groep demonen te paard door de lucht reed. De harlekijnen voerden de wilde jacht aan, met donkere maskers of doeken voor hun gezicht.



Interessant is ook het verhaal van Jan Janszoon. In de 17e eeuw werden er naar schatting een miljoen Europeanen door barbaren (piraten) uit Barbarije (Noord-Afrika) tot slaaf gemaakt. De slaven hadden kans op een beter leven als ze over belangrijke kennis beschikten en zich bekeerden tot de Islam. Jan Janszoon was schepenbouwer, bekeerde zich en werd onder de naam Moerad Raïs een vrij man. Hij werkte zich op tot berucht piraat, grootadmiraal, en later gouverneur van de Marokkaanse stad Salé, een broednest van piraterij. In deze tijd gaat De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden diplomatieke relaties met Marokko aan, met name om Spanje dwars te zitten. Jan Janszoon kreeg de opdracht om de onder Spaans bewind vallende Duinse kapers dwars te zitten.

Volgens het boek "Nederlanders Onder De Barbarijs/Turkse Zeerovers" (Arne Zuidhoek) komt hij na vele strooptochten, eind November 1623, met twee schepen vol Barbarijse piraten enkele weken aan wal in Veere. Voor reparaties aan de schepen en om inkopen te doen. Ze zijn steenrijk. De republiek, in oorlog met Spanje, waagt het vanwege het verdrag met Marokko niet om de piraten terecht te stellen. Deze Barbarijse piraten hebben uiteraard baat bij een goede relatie met de bevolking. Ze zullen een indrukwekkende verschijning geweest zijn op de sinterklaasmarkten die in deze tijd van het jaar werden gehouden. Dit moet de indrukwekkendste decembermaand geweest zijn van die generatie, en de verhalen van de donkere piraten in indrukwekkende kleding die per boot tijdens Sinterklaas aanmeerden zullen zich goed verspreid hebben.

Als we nog verder terug in de tijd gaan stuiten we op een interessant verschijnsel uit de Germaanse mythologie: De god Wodan met lange grijze baard die op zijn paard door de lucht vloog. De kerstman vloog pas op een slee door de lucht nadat Nederlandse kolonisten Sinterklaas (Santa Claus) fuseerden met Father Christmas van Britse kolonisten. Sinterklaas vloog voor de kolonisatie van Amerika dus misschien ook wel op een paard.



Over Wodan is niet veel bekend, maar aangenomen word dat het de Germaanse variant van Odin is. Odin werd alijd vergezeld door twee zwarte raven, Huginn en Muninn. Zij vlogen over de wereld en vertelden 's avonds aan Odin welke geheimen ze bij de schoorstenen hebben gehoord. Misschien wist Odin zo wel welke kinderen stout waren...

Er zijn dus erg veel aanwijzingen voor verschillende tradities en gebeurtenissen die samen zijn gebracht in het moderne sinterklaasfeest. De geschiedenis is fascinerend complex en geraakt door vele gebeurtenissen. Het feest is door de jaren heen twee keer verboden geweest voor honderden jaren, en bleef populair. Sinterklaas is het enige feest dat zo ver terug gaat in de geschiedenis. Het is waarschijnlijk duizenden jaren oud. Als je het zwarte element in zijn geheel weghaalt, dan is wat overblijft nog slechts 1000 jaar oud.


"Zwarte Piet is racisme"
Zwarte Piet wordt steevast genoemd als manifestatie van "blackface" (de theatervorm waarin afro-Amerikaanse slaven worden gestereotypeerd) in Nederland. Deze theatervorm is rond 1830 in Amerika is ontstaan. Hoewel het zwartmaken van het gezicht al duizenden jaren wordt gedaan en an sich niks met blackface te maken heeft, rode lippenstift tot ver om de lippen heeft dat wel. Dat zag je vooral vroeger wel op snoepgoed of ongemakkelijke afbeeldingen. Dit lijkt inderdaad een invloed van Europese geschiedenis die je alleen ziet sinds sinds de Amerikaanse "theaterspeler" Thomas D. Rice rond 1845 in Europa is geweest. Merk hierbij op dat Sinterklaas een volksfeest was, maar dat de productie van bedenkelijke karikaturen op lekkernijen werd gedaan door commerciële partijen.

Ik vraag me af of en wanneer deze commerciële karikatuur en masse zou zijn overgenomen door het volksfeest. Op oude foto's van Zwarte Piet zie je bijna altijd dat de lippen ook zwart zijn. Bij mij op de basisschool (eind jaren '80) hadden Pieten geen gestifte lippen. In het laatste jaar (begin jaren '90) hadden een aantal opeens gestifte lippen. Als je bedenkt dat Pieten op school meestal moeders waren, vermoed ik dat er in de ouderraad een keer een moeder was die het een leuk idee vond, maar onbedoeld waarschijnlijk cultureel ongevoelig was. Maar goed, op de hele school zaten twee donkere personen. Eén van hen zelf verkleedt als Piet, herinner ik mij. Niemand moest "huilen", wat een veelgehoord argument van critici is. Dat zegt misschien meer over hoe kleinzerig de huidige generatie is, dan over het "onvoorstelbare" feit "dat dit nog steeds gevierd wordt". De meest irritante grap was waarschijnlijk "Hé Piet, heb je nog wat pepernoten voor mij?". Ik vond dit nog wel meevallen, die ene dag per jaar. Zelf werd ik uitgemaakt voor vuurtoren en vlekkengezicht. Dat eerste het hele jaar door, en dat laatste alleen in de lente en zomer. (Ik had (toen nog) erg rood haar en sproeten).

Als je alle intochten van de jaren '70, '80, '90 kijkt (Youtube), dan zie je steevast dat de Pieten geen rode lippenstift hebben. Meestal zijn de lippen ook zwart. Eind jaren '90 zie je vaker dat Pieten hun lippen niet zwart schminken maar gewoon onbedekt laten. Begin jaren 2000 zie je af en toe een Piet met lippenstift, maar het valt op dat dit lokale Pieten zijn uit de stad waar de intocht plaatsvindt; geen Pieten die bij de intocht horen. Dus dit was een slechte judgement call van de persoon in kwestie. In de jaren 2010 hebben de intocht-Pieten nog steeds geen rode lippen, maar zie je dat kinderen in het Publiek af en toe rood tot rondom de lippen zijn. Dit was een slechte judgement call van hun ouders die ze waarschijnlijk in onwetendheid hebben gemaakt omdat je rode lippen nog steeds ziet op de cartoongezichten van Piet op commercieel snoepgoed zoals chocoladepoppen. In 2016 zie ik Zwarte Piet, Witte Piet en Roetveegpiet. Geen lippenstift.

In 2017 zie ik voor het eerst één intocht-Piet in beeld die duidelijk lippenstift opheeft. Dit vind ik awkward, omdat ik weet dat dit onbedoeld toch is overgenomen van Thomas D. Rice. Ik associëer de lippenstift met "blackface". Dat heeft waarschijnlijk met mijn interesse voor de geschiedenis te maken, en wellicht een stukje kunstgeschiedenis op het VO. Het gewone publiek zal de associatie niet gelegd hebben. De generaties die deze theatervorm nog kenden liggen onder de zoden. Totdat het weer uit de kast werd gehaald als argument om mee te schermen. Dat mag. De associatie kan gemaakt worden, als je daarvoor kiest.

Ik krijg het gevoel dat StopBlackFace al dan niet bewust de uitzondering heeft verward met de regel:

"Black Pete is mostly played by white people in blackface with big red lips" - StopBlackFace dot com

(Update - Ik zie bijna exclusief rode lippenstift als ik google op "Zwarte Piet". Dat verbaast mij. Ik ken rode lippenstift niet van mijn jeugd, en niet van de landelijke intochten. Ik vermoed dat de media op zijn minst een rol speelt. Het delen van controversieel nieuws levert meer clicks op.)

Verder kan ik me helemaal vinden in het idee dat rode lippenstift niet kan. Dit heeft niets met de rijke geschiedenis van Sinterklaas te maken. Pas in een verre toekomst waarin we "allemaal mokka" zijn, zouden we dit kunnen herintroduceren als onderdeel van onze menselijke geschiedenis.


Doet intentie er toe?
Het is interessant om ons af te vragen wat zwaarder weegt; de intentie, of de perceptie? Want als de perceptie leidend is en we zouden Zwarte Piet veranderen in een vriendelijke elf, zouden we dan niet ook de hoofddoek - in de perceptie een symbool van onderdrukking - moeten veranderen? Sinds kort bestaat er voor de extreme variant een verbod. Femke Halsema heeft aangegeven niet te gaan handhaven. Dit hoort volgens haar bij de culturele vrijheid, en mag niet ter discussie staan. Het credo "gelijke monniken gelijke kappen" gaat niet op wanneer ze tegelijk zegt dat Nederlanders niet zo krampachtig aan Zwarte Piet moeten blijven vasthouden. Deze paradoxale willekeur van onze wijze ouderen - wie tolerant moet zijn en wie niet - zie je vaker. Het is onduidelijk waarom.

Is het bij bedenkelijke intenties uit het verleden echt belangrijk waar dit vandaan komt, als de intentie daar tegenwoordig niets meer mee te maken heeft? Er werden meer Duitse artsen dan elk ander beroep lid van de Nazi partij. Het meeste medische Nazi onderzoek was zeer professioneel. Tot 1939 hadden alleen Duitsers een derde van de Nobelprijzen op het gebied van geneeskunde, scheikunde en natuurkunde. Menselijke experimenten in concentratiekampen hebben geleid tot levensreddende behandelingen. Denk aan Sigmund Rascher's verschrikkelijke onderkoelingsexperimenten. Of de experimenten met fosgeengas waarop veilige marges voor plastic en pesticiden zijn gebaseerd. Onder druk van ethische protesten zijn referenties verwijderd. Hier is dus gekozen om met zijn allen te vergeten hoe de data tot stand is gekomen.

Een simpeler voorbeeld van de Nazi's is de verheerlijking van het Arische ras. Om te demonstreren dat Ariërs atletischer waren dan "üntermenschen" werd er ter voorbereiding van de 1936 Nazi Games (Olympische Spelen) door Nazipropagandisten een estafette bedacht waar hardlopers een fakkel vanuit Griekenland 2400 kilometer verderop brachten tot aan het stadion in Berlijn om het "Olympische vuur" te ontsteken. Sindsdien is dit een Olympische traditie, waar iedereen gezellig aan mee mag doen. Hier is gekozen om de oorsprong van deze traditie te vergeten.

Misschien helpt het om een parallel te zien in het gebruik van swastika's. In het westen kan dat kwetsend zijn. De symboliek staat voor de dood van 80 miljoen mensen. Stel nu dat je als westerse vluchteling naar India vlucht en daar een verblijfsvergunning krijgt. Vervolgens zie je tot je schrik dat daar swastika's zijn verwerkt in kunst, in tempels, en door sommige mensen op hun voorhoofd worden geschilderd. Je maakt je daar kwaad over. Als je deze mensen nazi's gaat noemen en eist dat ze ermee stoppen, zouden ze dan gemotiveerd zijn om te luisteren?

Vroeger had ik een Joodse studiegenoot, en die maakte de hardste Hitlergrappen. Zijn keuze. In Amerika had je een Joodse docent, die maakte ook een Hitlergrap. en hoewel gewaardeerd door sommige studenten, dwongen anderen de school om deze docent te ontslaan. Hier werd er gekozen om gekwetst te zijn. Waarom dat verschil? Waarom lijkt "aanstoot nemen" een trend te zijn? Tablet Magazine schrijft:
The simple answer has something to do with the political culture of 2018, where the urge to take offense, or to fake-take offense to prospectively be on the right side of those who might take offense, guarantees regular, thoughtless, itchy-trigger-finger pink-slipping.

Streep in het zand
Veel liefhebbers van Piet kennen ook al die interessante geschiedenis niet. Waarom wordt de discussie toch zo met de vingers in de oren gevoerd?

Piet-critici hebben het geloof dat Piet is bedacht om zwarte mensen te trollen, terwijl Piet-liefhebbers juist denken dat Piet al veel langer bestaat dan de slavernij, en dat Piet-critici hun aanstoot baseren op onvolledige of ontbrekende kennis over de herkomst van midwintertradities en daardoor hun standpunt oneerlijk uitleggen.

Helaas zijn veel liefhebbers ook niet op de hoogte van de interessante geschiedenis van midwintertradities en de onderdelen die hebben bijgedragen aan het ontstaan van Zwarte Piet. Voor hen is Zwarte Piet simpelweg de spreekwoordelijke streep in het zand; ze vinden dat ze wel genoeg tolerantie hebben getoond.

Aanhangers van het streep-in-het-zand sentiment stonden met oogluikende tegenzin de opkomst van het - in hun ogen - symbool van vrouwenonderdrukking en niet willen integreren toe. De hoofddoek, die vaak onder sociale druk of op eis van de partner wordt gedragen. Ze voelen nog het verlies van "fijne kerstdagen" naar "fijne feestdagen" en het verdwijnen van het kerstdiner op de scholen van hun kinderen, iets wat zij in hun jeugd als prettig hebben ervaren. Het kruis verdwijnt steeds vaker van de mijter van Sinterklaas om tegemoed te komen aan andersgelovigen, terwijl veel liefhebbers het kruis zien als een reliek in de traditie, niet als een religieuze zegen over het feest. Negerzoenen zijn nu Zoenen. Kerststollen en Paasstollen zijn nu Feeststollen. Hoewel we vergeten dat dit een commerciële overweging was, geeft de behoefte dit te doen wel aan dat er wellicht onvoldoende integratie, onvoldoende respect voor deze tradities was, om het te kunnen laten voor wat het is. Onder druk van een actiegroep heeft TivoliVredenburg besloten geen "Cowboys en Indianen" kinderfeestjes meer te geven. De actiegroep vond het een racistisch feest.

Verder heb je nog de steeds oplaaiende discussies over de Coentunnel, Admiraal de Ruyterlaan, Piet Heinstraat, Van Heutszstraat, enzovoort. En de Gouden Koets. Ook die moet anders. De schilderingen van halfnaakte mensen in de Nederlandse koloniën worden als verheerlijking van de slavernij gezien. Buste Johan Maurits van Nassau-Siegen - een interessant stuk uit de geschiedenis - weggehaald. Deze zaken uit het verleden hebben een plaats gekregen zodat het kan rusten. Maar als er steeds aan wordt gekrabd, dan blijft het bloeden.

Sinterklaas en Zwarte Piet zitten te diep geworteld. Ze zijn zo oer-Hollands dat hier voor velen een grens wordt getrokken: "We zijn tolerant geweest. We hebben veel aangepast. Nu is het genoeg. Laat ons met rust."

"Ons". Dat valt het meeste op. Dat deze discussie erg polariserend werkt.

Wat in de context van het streep-in-het-zand sentiment ook genoemd moet worden, omdat het erg leeft onder het electoraat (gezien de op één na grootste politieke partij in de verkiezingen van 2017), is het aantal uitkeringen voor niet-westerse allochtonen, dat met 40.000 tot 80.000 per jaar toeneemt. De helft hiervan duurt langer dan 10 jaar, waardoor Sociale Zekerheid de grootste kostenpost in de rijksbegroting is geworden, waarvan meer dan twee derde wordt gebruikt door niet-westerse allochtonen die er nooit aan hebben bijgedragen. Dit geeft sommige mensen het gevoel - hoewel irrelevant in de feitelijke Zwarte Pietendiscussie - dat het soms een beetje aan dankbaarheid ontbreekt. Vergeleken met andere landen zit het in Nederland behoorlijk goed met de solidariteit. Nederlanders steunen de welvaartsstaat omdat ze vinden dat iemand die buiten zijn schuld om zonder werk komt te zitten niet in de kou moet komen te staan. Zo betalen ze een verzekering voor elkaar. Maar solidariteit met asielzoekers op het gebied van sociale zekerheid zie je eigenlijk vooral onder hoogopgeleiden. Dat zijn immers de mensen die er het minste last van hebben. Nogmaals: Dit heeft niks met de kern van de discussie te maken, maar toch hoor ik dat woordje "dankbaarheid" wel vaker in de context van de Zwarte Pietendiscussie.

Het helpt voor de sympathie dan ook niet dat Jerry A. uit Ghana, die van Nederland een verblijfsvergunning heeft gekregen, zich opwerpt als spreekbuis van nakomelingen van slaven, terwijl de Ashanti, waar hij toe behoort, vroeger juist die slaven hebben verkocht aan de Britten en de Nederlanders. Zou het kunnen dat het fanatisme waarmee Jerry zich uitspreekt wordt gevoed door een soort schamkultur?

Op verschillende plekken in Afrika hebben ze overigens hun eigen tradities met witte klei. Het eeuwenoude gebruik van het gezicht maskeren met een kleur die zo ver mogelijk is verwijderd van de realiteit is namelijk zo'n logische ontwikkeling in een tijd met as en klei, een tijd zonder televisie, internet, auto's, radio, belasting, werk en elektriciteit, dat het ontstaan van een traditie eigenlijk net zo logisch is als het ontstaan van leven op verschillende plekken in het heelal, of evolueren van een oog op een organisme.



Ik denk dat het interessant is om dit eens te lezen. Ja, het is wat meer dan 140 280 tekens om je mening op te baseren. Maar voordat je besluit een halve dag de tijd te nemen om voor of tegen te protesteren, zou je eigenlijk eerst even wat gedetailleerder kennis moeten nemen van de geschiedenis van deze traditie.

Deze quote uit het stuk geeft aan waar het beginpunt van een wat vruchtbaarder discussie zou kunnen liggen:
Een volledige kijk op de geschiedenis van Zwarte Piet biedt veel mogelijkheden om te komen tot een niet-controversiële figuur.
En als je de kans hebt, kijk dan ook eens naar "Wild Geraas" (2016) van Arnold-Jan Scheer. Dit gaat niet zozeer over Zwarte Piet, maar over alle andere sinterklaasvieringen in Europa.


Hoe nu verder?
Wat mij tegen het zere been stoot is het negeren van de geschiedenis voor 1850. Zelfs buitenlandse docu's over de Nederlandse racistische viering zeggen dat Zwarte Piet in 1850 is bedacht. En dat het gezicht "blackface" is; de kunst van het ridiculiseren van zwarte personen. De hele verschijning van Zwarte Piet kan inderdaad worden vergeleken met "blackface". Maar dat dit ook werkelijk de vergeten intentie van Schenkman zou zijn, is pertinent onjuist. Het is op zijn best een erg oneerlijke en onvolledige frame die goed past bij de huidige maatschappelijke realiteit. Zwarte Klazen zijn vele honderden jaren oud. Zwarte duivels zijn waarschijnlijk duizend jaren oud, en het zwarte dodenleger is waarschijnlijk duizenden jaren oud. "Blackface" bestaat pas anderhalve eeuw, en is alweer uitgefaseerd. Het is jammer dat alle onderdelen die dit onderschrijven worden genegeerd in de media. Ook in het buitenland. De wereld lacht ons uit.

Ik vind het jammer dat het zwart maken van het gezicht - zelfs binnen de interessantste mengelmoes van folklore/traditie/rite/geschiedenis - een negatieve connotatie heeft gekregen. Ik vind het verwerpelijk en frustrerend dat critici slechts een enkele en onbetwistbare bite size "waarheid" extraheren uit deze rijke geschiedenis. De enige mogelijke "waarheid" die past bij het frame.

Feit is dat het gevoelig ligt. Ik zou lippenstift, de oorbel, en pruiken met krullen uitfaseren. Overdreven karikaturaal dikke rode lippen, dat is wat mij betreft echt cultureel ongevoelig. Ligt dat echt nog in de winkel? Of lopen buitenlandse media te trollen? Daarnaast is de oorbel ook verkeerde symboliek. In de Bijbel (Exodus 21:6) is de oorbel het symbool van de (vrijwillige) slaaf voor het leven. Ik snap dat Schenkman de duivel heeft willen humaniseren tot kindervriend, maar dat kroeshaar is daarbij onnodig. Op één van de intochten uit de jaren '90 zag ik een prachtige hoofdpiet met stijl haar en een snor.

Waarschijnlijk evolueren we langzaam naar een roetveegpiet. Dat is jammer. Onze multiculturalistische samenleving kan het niet aan. Als we willen dat liefhebbers van Piet deze interpretatie gaan omarmen, dan zou het wel enorm verzoenend werken wanneer critici van Piet wat kunnen bijleren over het ontstaan van midwintervieringen, Zwarte Klazen, Piet (de duivel), gemaskerde harlekijnen, Barbarijse piraten, en uiteindelijk Zwarte Piet. En erkennen dat het zwarte gezicht van Piet al veel ouder is dan, en in origine niet is ontstaan uit blackface (de "theatervorm" uit de 19e eeuw), maar uit het imiteren van de duivel en de doden, en tot nut van het algemeen, misschien wel in een poging om racisme juist te bestrijden, is omgevormd tot een kindervriend. Al is het alleen maar zodat de Nederlandse liefhebber gezicht kan redden in de wetenschap dat ze geen racist is, en omdat het de polarisatie eerder vergroot dan verkleint als je daar helemaal niks over wilt weten, terwijl het wel een belangrijke rol speelt bij de oorsprong en intentie van Piet.

Ik herhaal:
Een volledige kijk op de geschiedenis van Zwarte Piet biedt veel mogelijkheden om te komen tot een niet-controversiële figuur.
Zoals de Romeinse Tacitus in het jaar 98 AD in het boek "Germania" (De Origine et situ Germanorum) over Germaanse stammen schreef:

"Ze maakten in de kortste nacht hun lichaam zwart, en trokken ten strijde."


Pesterijen
Als laatste wil ik nog even kwijt dat ik me goed kan identificeren met de woede die Quinsy Gario voelde toen een collega tegen zijn moeder zei: "Ah daar hebben we Zwarte Piet." Dit is een lompe kutopmerking van een ongevoelige volwassene. Andere collega's zouden dat meteen moeten corrigeren. Voor lompe opmerkingen heb je geen feest nodig. Ik moet denken aan de vele opmerkingen die ik in mijn jeugd en mijn adolescente jaren heb moeten aanhoren. "Waar is mijn zonnebril, je bent zo wit." "Vuurtoren." "Rooie." "Ah daar hebben we onze albino."

Als albinisme een ras was, konden alle roodharigen die in de zon als eerste verbranden dan ook de racismekaart trekken? Volgens de huidige culturele maatstaven wel. Maar dat is intellectueel oneerlijk. Kutopmerkingen zijn niet meer dan dat; kutopmerkingen. Correlatie is geen causaliteit.

De algehele tendens is dat we naar een witte Piet gaan. Het laatste gat in de houten plank waardoor we duizenden jaren terug kunnen kijken wordt daarmee gedicht. Dat vind ik jammer.


Buitenland
In Amerika hebben ze het elk jaar graag over die gekke racistische Hollanders met hun koloniale traditie. Maar eigenlijk is het een Europese traditie. Het heeft in Nederland alleen uit kunnen groeien tot een landelijk feest omdat we zo'n klein dichtbevolkt landje zijn. En waarschijnlijk vanwege onze eigenwijze aard. Door het langdurige verbod tijdens de reformatie zijn we alleen maar meer van het feest gaan houden.

Schmutzli - Zwitserland


Pere Fouettard - Frankrijk


Kleeschen Hausecker - Luxemburg


Knecht Ruprecht, Krampus (en Nicolaus) - Duitsland
Dit is interessant. In Duitsland en Oostenrijk heb je veel verschillende lokale versies van het Sinterklaasfeest. Je hebt de Sint (Sinterklaas), Knecht Ruprecht (Een zwarte Klaas zoals wij die ooit ook hadden), en Krampus (duivels). Je kan hier goed zien hoe in Nederland die laatste twee ooit zijn samengevoegd tot één persoon.





Noord Italië
Deze versie is ook interessant. Hier zie je vermoedelijk het dodenleger en de Piraten van Moerad Raïs, twee karakters die in het Nederlandse Sinterklaasfeest zijn samengevoegd.



Mikulas - Tsjechië
Hier zie je een persoon uit het heidense dodenleger met berenvacht, en een duivel, met lichtjes zwartgemaake gezichten.



Hadji Firoez - Iran
Wat als we Sinterklaas wit schminken, zoals ze doen in Iran tijdens Noroez? Dan kan iedereen Sinterklaas of Zwarte Piet zijn.



Pagan Europe
In deze documentaire van Arnold-Jan Scheer kan je goed zien welke sporen deze traditie op plekken die immuun waren voor de Katholieke kerk heeft achter gelaten.